Patofizjologia POChP

Porozmawiamy o POChP, czyli Przewlekłej Obturacyjnej Chorobie Płuc.

Dlaczego ten temat jest tak ważny dla opiekuna medycznego? Ponieważ POChP to obecnie trzecia przyczyna zgonów na świecie. Na oddziałach chorób wewnętrznych, w ZOL-ach, czy w domach pacjentów, będziecie regularnie opiekować się osobami, które mają problem z najprostszą czynnością życiową – oddychaniem.

Rozszyfrujmy ten skrót. 'Przewlekła' - to znaczy, że choroba towarzyszy pacjentowi do końca życia. Zmiany w płucach, które już zaszły, są nieodwracalne. My możemy jedynie spowolnić ich rozwój i łagodzić objawy. 'Obturacyjna' - to kluczowe słowo w patofizjologii. Obturacja oznacza zwężenie światła narządu rurowego - w tym wypadku oskrzeli. Proszę wyobrazić sobie oddychanie przez słomkę. Zwykłą, szeroką słomką oddycha się łatwo. Ale jeśli weźmiemy słomkę cieniutką, taką do drinków, i spróbujemy przez nią biegać? Właśnie tak czuje się pacjent z POChP. Jego drogi oddechowe są zwężone.

Przejdźmy teraz do serca naszego problemu, czyli patomechanizmu. Co dokładnie psuje się w płucach? POChP to tak naprawdę dwa procesy, które idą ze sobą w parze. Zobaczcie Państwo na slajd.

Po pierwsze: Przewlekłe zapalenie oskrzeli. Wyobraźcie sobie rurę odpływową, która zarasta śluzem. Układ oddechowy broniąc się przed drażniącym dymem tytoniowym, zaczyna produkować ogromne ilości wydzieliny. W zdrowych płucach mamy specjalne 'miotełki', mikroskopijne rzęski, które wymiatają zanieczyszczenia do gardła. U palacza te miotełki są sparaliżowane lub spalone! Co się dzieje z tym śluzem? Zalega. Zatyka oskrzela. Stąd u pacjentów charakterystyczny, bardzo męczący kaszel, z odkrztuszaniem lepkiej plwociny, zwłaszcza rano.

Drugi proces to Rozedma płuc. To słowo musicie zapamiętać. Płuca składają się z milionów malutkich pęcherzyków, wyglądają jak kiście winogron. W rozedmie te pęcherzyki ulegają destrukcji. Pękają ich ścianki. Zamiast kiści malutkich winogron, tworzy się jeden wielki balon. Dlaczego to jest złe? Bo tlen przenika do krwi tylko przez ściany pęcherzyków! Mniej ścian = mniej tlenu. To prowadzi do zjawiska, które nazywamy pułapką powietrzną. Płuca tracą swoją elastyczność - rozciągają się przy wdechu, ale nie mają siły wrócić do pierwotnego kształtu przy wydechu. Powietrze uwięzione jest w środku, a pacjent nie może nabrać nowej, świeżej porcji tlenu. Dusi się.

Kto trafia do nas z POChP? Odpowiedź w 9 na 10 przypadków brzmi: wieloletni palacz papierosów. Dym tytoniowy to absolutny wróg numer jeden układu oddechowego. Zawiera ponad 4000 toksycznych substancji, z których wiele niszczy nabłonek. W medycynie używamy pojęcia 'paczkolat'. Jeśli pacjent palił paczkę dziennie przez 20 lat, to ma 20 paczkolat. To właśnie w tej grupie najczęściej rozwija się choroba.

Ale uwaga, my jako opiekunowie nie możemy oceniać pacjenta. Naszym zadaniem jest pomoc. Zresztą, papierosy to nie wszystko. Na rozwój POChP ogromny wpływ ma zanieczyszczenie środowiska - praca w zapyleniu: górnicy, spawacze, budowlańcy. Swój udział ma również zanieczyszczenie powietrza - smog uderza w układ oddechowy tak samo jak bierne palenie.

Należy też wspomnieć o rzadkiej, ale tragicznej w skutkach przyczynie genetycznej - niedoborze alfa-1-antytrypsyny. To takie białko ochronne. Jeśli genetycznie pacjent go nie produkuje, jego płuca są niszczone w błyskawicznym tempie, i może zachorować na rozedmę nie wypalając w życiu ani jednego papierosa!

Jako opiekunowie medyczni, będziecie spędzać z pacjentem najwięcej czasu przy wykonywaniu czynności higienicznych, karmieniu czy transporcie. Musicie umieć obserwować.

Jak wygląda zaawansowany pacjent z POChP? Przede wszystkim w oczy rzuca się tzw. beczkowata klatka piersiowa. Ponieważ w płucach zalega powietrze, klatka piersiowa jest na stałe rozdęta do pozycji wdechowej. Żebra zamiast opadać w dół, są ustawione niemal poziomo. Kolejny kluczowy objaw do zaobserwowania to sinica. Zwracajcie uwagę na usta, koniuszek nosa, uszy i opuszki palców podopiecznych. Jeśli stają się sine – brakuje im tlenu.

Zwróćcie uwagę na ułożenie ciała. Pacjent z zaawansowanym POChP rzadko leży płasko. Często siedzi na brzegu łóżka, opierając ręce na kolanach i pochyla się do przodu. To tzw. pozycja ułatwiająca oddychanie. Pozwala mu zaangażować dodatkowe mięśnie, np. karku, do wyciągnięcia powietrza z płuc.

A na co pacjent będzie narzekał? Na duszność. Na początku tylko przy wejściu po schodach. Potem przy ubieraniu się. Na końcu - w spoczynku. Będzie też kaszlał, często wykrztuszając duże ilości lepkiej plwociny, szczególnie po przebudzeniu. Tacy pacjenci bywają też skrajnie wychudzeni. Dlaczego? Bo u zdrowego człowieka proces oddychania pochłania znikomą ilość kalorii. U pacjenta z POChP, oddech to potężny, ciężki trening fizyczny, który angażuje całe ciało.

Przełóżmy tę teorię na naszą praktykę na oddziale. Co my zrobimy z tym pacjentem?

Po pierwsze, łóżko. Pacjent z POChP na płasko się udusi. Naszym obowiązkiem jest uniesienie wezgłowia łóżka lub podłożenie klinów. Jeżeli pacjent wstaje, zapewniamy mu wygodne siedzenie ze stolikiem, by mógł oprzeć ręce - to zdejmuje ciężar z mięśni klatki piersiowej.

Druga sprawa: Karmienie. Wyobraźcie sobie jedzenie po biegu na 10 kilometrów. Trudno przeżuwać łapiąc oddech, prawda? Ten pacjent tak się czuje. Posiłki muszą być gęste odżywczo, małe, a my musimy wykazać ogromną dozę cierpliwości i dawać mu czas na odpoczynek między kęsami.

Trzecia, absolutnie najważniejsza rzecz! Tlenoterapia. Zapamiętajcie to do końca kariery! U zdrowego pacjenta podajemy dużo tlenu. U pacjenta z POChP - lekarz zleci bardzo powolny przepływ, np. 1 czy 2 litry przez wąsy tlenowe. Czasem chory prosi nas: 'Panie opiekunie, pani opiekunko, duszę się, podkręć mi tlen'. NIGDY tego nie robimy bez zlecenia! W POChP działa inny mechanizm w mózgu - ci pacjenci oddychają dlatego, że brakuje im tlenu. Jeśli damy im tlenu za dużo, ich mózg pomyśli: 'O, jest super, mamy tlen, nie trzeba już oddychać'. I pacjent wpadnie w bezdech. To tzw. pułapka tlenowa.

Podsumowując: POChP to przewlekła i postępująca obturacja dróg oddechowych spowodowana zapaleniem i rozedmą. Naszą rolą jest wnikliwa obserwacja, pozycjonowanie pacjenta, higiena drzewa oskrzelowego i ogromne wsparcie psychologiczne przy tej ciężkiej, wyniszczającej chorobie. Dziękuję za uwagę!